استئوکندریت دیسکان؛ از اولین علائم تا درمان قطعی

استئوکندریت دیسکان نوعی آسیب مفصلی است که در آن بخشی از استخوان زیر غضروف، به دلیل اختلال در خون رسانی، ضعیف می شود و گاهی همراه با غضروف از جای خود جدا می شود. این بیماری بیشتر زانو، آرنج و مچ پا را درگیر می کند و با درد، تورم، خشکی، صدا دادن مفصل و گاهی قفل شدن همراه است. نوجوانان و ورزشکاران بیشتر در معرض آن هستند. تشخیص معمولا با معاینه، عکس برداری و MRI انجام می شود. درمان بسته به شدت بیماری از استراحت و فیزیوتراپی تا جراحی متغیر است.

علت استئوکندریت دیسکان

علت اصلی این بیماری به اختلال در تغذیه استخوان زیر غضروف باز می‌گردد. زمانی که جریان خون در یک نقطه خاص متوقف یا ضعیف می‌شود، آن بخش از استخوان استحکام خود را از دست داده و دچار مرگ سلولی می‌شود. این فرآیند باعث می‌شود غضروف رویی نیز پایداری خود را از دست بدهد. عواملی مانند استرس‌های مکانیکی مداوم، آسیب‌های فیزیکی ناگهانی و زمینه‌های وراثتی در بروز این مشکل نقش کلیدی دارند. شناسایی دقیق علت به پزشک کمک می‌کند تا بهترین مسیر درمانی را برای جلوگیری از تخریب کامل مفصل و جدا شدن قطعات استخوانی انتخاب نماید. این موارد ممکن است با سلول درمانی زانو بهبود یابند.

اختلال خون رسانی به استخوان

کاهش جریان خون یا همان ایسکمی، محرک اولیه برای شروع این بیماری محسوب می‌شود. در این وضعیت، بخشی از استخوان که باید وزن بدن را تحمل کند، دیگر مواد مغذی و اکسیژن کافی دریافت نمی‌کند. این کم خونی موضعی باعث می‌شود بافت استخوانی به مرور زمان نرم و شکننده شود. با ضعیف شدن زیرساز استخوانی، غضروف مفصلی نیز که تکیه گاه خود را از دست داده است، مستعد ترک خوردن و جدا شدن می‌شود. این اختلال معمولاً در نقاط خاصی از مفاصل که فشار بیشتری تحمل می‌کنند رخ داده و در نهایت منجر به تشکیل ضایعات استئوکندرال می‌شود.

ضربه و فشارهای تکراری

بسیاری ازدکتر های متخصص دست و آرنج بر این باورند که ضربه‌های کوچک اما مداوم، نقش مهمی در ایجاد استئوکندریت دیسکان دارند. این میکروتروماها معمولاً در اثر فعالیت‌های ورزشی سنگین یا حرکات تکراری ایجاد می‌شوند که فشار غیر عادی به مفصل وارد می‌کنند. ضربه‌های ناگهانی ناشی از تصادفات یا سقوط نیز می‌تواند باعث آسیب دیدن عروق خونی کوچک در عمق استخوان شود. تکرار این فشارها بدون فرصت کافی برای بازسازی بافت، منجر به خستگی استخوان و در نهایت جدا شدن قطعه‌ای از آن می‌گردد. این وضعیت در ورزشکاران رشته‌های پرشی و تماسی بسیار شایع‌تر از افراد عادی است.

نقش عوامل ژنتیکی

بررسی‌های علمی نشان می‌دهند که در برخی موارد، استعداد ابتلا به این بیماری ریشه در کدهای ژنتیکی فرد دارد. وجود جهش در ژن‌های خاص مانند ژن ای سی ای ان می‌تواند ساختار غضروف و استخوان را از ابتدا ضعیف‌تر کند. در نوع خانوادگی این بیماری، معمولاً بیش از یک مفصل درگیر می‌شود و علائم در سنین پایین‌تر خود را نشان می‌دهند. اگر در خانواده سابقه مشکلات مفصلی مشابه وجود داشته باشد، احتمال بروز این ضایعه در نسل‌های بعدی افزایش می‌یابد. ژنتیک تعیین می‌کند که مفصل تا چه اندازه در برابر فشارهای محیطی و اختلالات خونی مقاومت نشان دهد.

Osteochondritis dissecans is a joint condition in which bone underneath the cartilage of a joint dies due to lack of blood flow.

استئوکندریت دیسکان یک بیماری مفصلی است که در آن استخوان زیر غضروف به دلیل نبود جریان خون می میرد.
منبع: mayoclinic

علائم بیماری

علائم بیماری به محل و اندازه ضایعه و همچنین ثابت یا جابه جا شدن قطعه استخوان و غضروف بستگی دارد. در مراحل ابتدایی، بعضی افراد هیچ نشانه مشخصی ندارند. با پیشرفت آسیب، علائم زیر بیشتر دیده می‌شوند:

• درد مفصل، به ویژه هنگام فعالیت یا پس از ورزش
• تورم و حساسیت اطراف مفصل
• سفتی مفصل پس از استراحت
• کاهش دامنه حرکتی
• ضعف عضلات اطراف مفصل
• صدای کلیک یا تق تق هنگام حرکت
• احساس بی ثباتی یا خالی کردن مفصل
• گیر کردن یا قفل شدن مفصل
• لنگیدن، به ویژه در صورت درگیری زانو یا مچ پا

قفل شدن مفصل معمولاً زمانی رخ می‌دهد که قطعه جدا شده از استخوان و غضروف در فضای مفصل حرکت کند و مانع حرکت طبیعی آن شود.

افراد در معرض بیماری

این بیماری قشر خاصی از جامعه را هدف قرار می‌دهد که معمولاً در اوج فعالیت بدنی هستند. افراد دارای ناهنجاری‌های ساختاری در مفاصل یا کسانی که از نظر متابولیک دچار مشکلاتی در جذب کلسیم و ویتامین‌ها هستند، ریسک بالاتری دارند. همچنین کسانی که بدون آمادگی جسمانی کافی وارد فعالیت‌های سنگین می‌شوند، مفصل خود را در معرض خطر قرار می‌دهند. به طور کلی، ترکیب فعالیت بدنی شدید و استعداد درونی، مهم‌ترین عامل در شناسایی افراد در معرض خطر است. تشخیص زودهنگام در این گروه‌ها می‌تواند از نیاز به جراحی‌های پیچیده در آینده به طور جدی جلوگیری کند.

کودکان و نوجوانان ورزشکار

بیشترین آمار ابتلا به این بیماری مربوط به بازه سنی ده تا بیست سالگی است. در این دوران که صفحات رشد هنوز فعال هستند، استخوان‌ها در حال تغییر شکل بوده و نسبت به فشارهای تکراری حساسیت بالایی دارند. نوجوانانی که در سطح حرفه‌ای فوتبال، ژیمناستیک یا بسکتبال فعالیت می‌کنند، به دلیل پرش‌ها و چرخش‌های ناگهانی، فشار مضاعفی به زانو و مچ پای خود وارد می‌آورند. خوشبختانه به دلیل پتانسیل بالای بازسازی بافت در سنین پایین، احتمال بهبود خود به خودی و پاسخ مثبت به درمان‌های غیر جراحی در این گروه بسیار بیشتر از بزرگسالان و افراد مسن است.

مردان جوان

آمارها نشان می‌دهد که مردان جوان به میزان قابل توجهی بیشتر از زنان به استئوکندریت دیسکان مبتلا می‌شوند. این تفاوت جنسیتی احتمالاً به دلیل مشارکت بیشتر مردان در ورزش‌های تماسی و سنگین و همچنین تفاوت‌های هورمونی در ساختار استخوان سازی است. مردان جوانی که شغل‌های پرفشار بدنی دارند یا به طور مستمر در تمرینات قدرتی شرکت می‌کنند، باید به دردهای مبهم مفصلی توجه ویژه‌ای داشته باشند. نادیده گرفتن دردهای اولیه در این گروه می‌تواند منجر به جدا شدن قطعه استخوانی و ایجاد قفل شدگی مفصل شود که درمان آن در سنین بالاتر با چالش‌های بسیار بیشتری همراه خواهد بود.

افراد دارای سابقه خانوادگی

وراثت یکی از فاکتورهای غیر قابل تغییر در بروز این عارضه است. افرادی که والدین یا خواهر و برادر آن‌ها سابقه جراحی یا درمان‌های طولانی مدت برای استئوکندریت دیسکان داشته‌اند، باید با احتیاط بیشتری فعالیت‌های ورزشی خود را دنبال کنند. در این افراد، ممکن است یک نقص ساختاری ظریف در نحوه خون رسانی به مفاصل وجود داشته باشد که آن‌ها را آسیب پذیرتر می‌کند. پیگیری دوره‌ای و انجام معاینات ارتوپدی برای فرزندان افرادی که مبتلا به نوع چند مفصلی این بیماری هستند، توصیه می‌شود تا قبل از تخریب کامل غضروف، اقدامات پیشگیرانه و مراقبتی لازم برای آن‌ها لحاظ گردد.

استئوکندریت دیسکان در کدام مفاصل رخ می‌دهد؟

اگرچه این بیماری می‌تواند هر مفصلی را درگیر کند، اما تمایل زیادی به مفاصل تحمل کننده وزن دارد. زانو به عنوان شایع‌ترین محل درگیری، بیشترین آمار مراجعات را به خود اختصاص می‌دهد. پس از آن، مفصل آرنج به ویژه در ورزشکاران رشته‌های پرتابی و مفصل مچ پا در افرادی که سابقه پیچ خوردگی‌های مکرر دارند، در اولویت‌های بعدی هستند. در موارد نادرتر، مفصل شانه و لگن نیز ممکن است دچار این ضایعه شوند. محل درگیری تعیین کننده نوع علائم، میزان محدودیت حرکتی و همچنین انتخاب نوع پروتکل‌های درمانی و تمرینات فیزیوتراپی برای بازگشت به فعالیت عادی است.

نحوه تشخیص

فرآیند تشخیص با بررسی دقیق سوابق پزشکی و معاینه فیزیکی توسط فوق تخصص زانو آغاز می‌شود. پزشک با لمس مفصل و بررسی دامنه حرکتی، به دنبال نقاط حساس و نشانه‌های قفل شدگی می‌گردد. تصویربرداری با اشعه ایکس اولین قدم برای دیدن تغییرات استخوانی است، اما برای بررسی دقیق وضعیت غضروف و پایداری قطعه، انجام ام آر آی ضرورت دارد. در برخی موارد برای تعیین اندازه دقیق ضایعه و برنامه ریزی جراحی، سی تی اسکن نیز درخواست می‌شود. تشخیص صحیح در مراحل اولیه، کلید اصلی موفقیت در درمان و جلوگیری از عوارض ثانویه مانند تخریب زودهنگام مفصل و آرتروز زودرس خواهد بود.

درمان بیماری استئوکندریت دیسکان

هدف از درمان، بازگرداندن خون رسانی به استخوان، بهبود سطح غضروف و حفظ عملکرد طبیعی مفصل است. انتخاب روش درمانی بستگی به سن بیمار و پایداری ضایعه دارد. در مراحل اولیه، اولویت با روش‌های محافظه کارانه و غیر تهاجمی است تا بدن فرصت ترمیم طبیعی پیدا کند. اما اگر قطعه استخوانی جدا شده و در مفصل جابه جا شده باشد، مداخلات جراحی برای تثبیت یا خارج کردن قطعه الزامی است. پیگیری دقیق دستورات پزشک و صبر در طول دوره درمان برای رسیدن به نتیجه مطلوب حیاتی است، چرا که بازسازی بافت استخوانی فرآیندی زمان بر و حساس است.

استراحت و کاهش فشار مفصل

اولین و مهم‌ترین گام در درمان‌های غیر جراحی، توقف کامل فعالیت‌هایی است که باعث ایجاد درد می‌شوند. استراحت به مفصل اجازه می‌دهد تا فرآیند التهابی را کنترل کرده و خون رسانی مجدد به ناحیه آسیب دیده را آغاز کند. کاهش فشار وزن بدن بر روی مفصل درگیر، از تخریب بیشتر استخوان ضعیف شده جلوگیری می‌کند. در این مرحله، بیمار باید از انجام هرگونه حرکت جهشی، دویدن و حمل بارهای سنگین خودداری نماید. گاهی اوقات استفاده از عصا برای چند هفته توصیه می‌شود تا فشار مکانیکی به حداقل برسد و بستر استخوانی فرصت کافی برای سفت شدن و بازسازی پیدا کند.

داروهای ضد درد و ضد التهاب

استفاده از داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی نقش مهمی در کنترل علائم آزاردهنده بیمار دارد. این داروها علاوه بر کاهش درد، به فروکش کردن تورم داخل مفصل کمک کرده و محیط بهتری را برای ترمیم بافت فراهم می‌کنند. مصرف منظم دارو تحت نظر پزشک می‌تواند از مزمن شدن التهاب جلوگیری کند. با این حال، باید توجه داشت که دارو تنها پوشش دهنده علائم است و نباید باعث شود بیمار با تصور بهبودی کامل، زودتر از موعد به فعالیت‌های سنگین بازگردد. دارو درمانی معمولاً به عنوان یک مکمل در کنار استراحت مطلق و سایر روش‌های حمایتی برای تسریع روند بهبودی تجویز می‌گردد.

استفاده از بریس، آتل یا گچ

در مواردی که نیاز به کنترل دقیق‌تر حرکات مفصل باشد، پزشک از وسایل کمکی برای بی حرکت کردن ناحیه آسیب دیده استفاده می‌کند. بریس‌های مخصوص یا گچ گرفتن باعث می‌شوند که مفصل در یک راستای صحیح باقی بماند و از حرکات ناگهانی که ممکن است باعث جدا شدن قطعه استخوانی ناپایدار شود، جلوگیری به عمل آید. این محدودیت حرکتی معمولاً برای یک دوره چهار تا شش هفته‌ای اعمال می‌شود. استفاده از این ابزارها به ویژه در کودکان و نوجوانان بسیار موثر است، زیرا پایداری لازم را برای جوش خوردن مجدد قطعه استخوانی به محل اصلی خود بدون نیاز به عمل جراحی فراهم می‌آورد.

فیزیوتراپی و تقویت عضلات

پس از گذراندن دوره استراحت و کاهش درد، فیزیوتراپی نقشی کلیدی در بازگرداندن عملکرد مفصل ایفا می‌کند. تمرینات تخصصی برای تقویت عضلات اطراف مفصل طراحی می‌شوند تا بار کمتری به خود استخوان و غضروف آسیب دیده وارد شود. افزایش دامنه حرکتی به صورت تدریجی و تحت نظارت فیزیوتراپیست، از خشکی مفصل جلوگیری کرده و انعطاف پذیری بافت‌ها را بهبود می‌بخشد. آموزش الگوهای حرکتی صحیح و تمرینات تعادلی به بیمار کمک می‌کند تا بدون ریسک آسیب مجدد، به زندگی روزمره و در نهایت به فعالیت‌های ورزشی بازگردد. این مرحله برای تضمین سلامت بلند مدت مفصل و جلوگیری از عود مجدد بیماری بسیار حیاتی است.

چه زمانی جراحی لازم است؟

جراحی معمولاً در شرایط زیر بررسی می‌شود:

• درد و تورم با استراحت و درمان غیر جراحی کاهش پیدا نکند.
• قطعه استخوان و غضروف از محل خود جدا شده باشد.
• قطعه جدا شده داخل فضای مفصل حرکت کند.
• ضایعه بزرگ باشد؛ در برخی منابع، قطر بیشتر از یک سانتی متر به عنوان یکی از معیارهای مهم مطرح شده است.
• مفصل دچار قفل شدن، گیر کردن یا بی ثباتی شود.
• بیمار پس از چند ماه درمان همچنان علائم قابل توجه داشته باشد.

تصمیم نهایی درباره جراحی باید پس از معاینه و بررسی تصاویر پزشکی گرفته شود.

روش‌های جراحی

برای استئوکندریت دیسکان، جراحی زمانی مطرح می‌شود که قطعه استخوانی ناپایدار باشد یا درمان های غیر جراحی نتیجه ندهند. در روش های مختلف، جراح ستون فقرات ممکن است قطعه جدا شده را با پیچ یا پین ثابت کند، برای تحریک ترمیم استخوان سوراخ های ریزی در ناحیه آسیب دیده ایجاد کند، یا در ضایعات بزرگ از پیوند استخوان و غضروف استفاده کند. هدف همه این روش ها حفظ سطح مفصل و جلوگیری از درد، قفل شدن و آرتروز زودرس است.

سوراخ کردن ضایعه

در این روش، سوراخ‌های کوچکی در استخوان آسیب دیده ایجاد می‌شود تا مسیر ورود رگ‌های خونی جدید فراهم شود. هدف، افزایش خون رسانی و تحریک روند ترمیم استخوان و غضروف است.

ثابت کردن قطعه جدا شده

اگر قطعه استخوان و غضروف قابلیت حفظ شدن داشته باشد، جراح شانه یا زانو آن را با پین یا پیچ در محل اصلی ثابت می‌کند. این روش در ضایعات بزرگ یا قطعاتی که هنوز کیفیت مناسبی دارند، می‌تواند به حفظ سطح مفصل کمک کند.

پیوند استخوان و غضروف

اگر قطعه آسیب دیده قابل ترمیم نباشد، ممکن است از بخش دیگری از بدن بیمار یا از بافت اهدایی برای جایگزینی ناحیه آسیب دیده استفاده شود. هدف این روش، بازسازی سطح مفصل و بهبود عملکرد آن است.

عوارض درمان نکردن

اگر بیماری پیگیری و درمان نشود، ممکن است عوارض زیر ایجاد شود:

• درد مزمن مفصل
• تورم‌های مکرر
• محدودیت حرکتی
• قفل شدن یا گیر کردن مفصل
• جدا شدن و حرکت قطعه استخوان و غضروف
• بی ثباتی مفصل
• آسیب بیشتر به غضروف
• افزایش احتمال آرتروز زودرس

خطر عوارض در بزرگسالان و افرادی که ضایعه جابه جا شده دارند، بیشتر است.

روش های پیشگیری

پیشگیری از استئوکندریت دیسکان بیشتر بر کاهش فشارهای تکراری بر مفصل، گرم کردن بدن پیش از ورزش و تقویت عضلات اطراف زانو، آرنج و مچ پا تکیه دارد. کارشناسان می گویند نوجوانان ورزشکار باید دردهای مبهم، تورم و محدودیت حرکت را جدی بگیرند و از تمرین سنگین با بدن خسته خودداری کنند. تغذیه مناسب، استراحت کافی، اصلاح تکنیک های ورزشی و معاینه دوره ای نیز می تواند خطر آسیب را کم کند و از پیشرفت ضایعه و نیاز به جراحی جلوگیری نماید در این مسیر.

سوالات رایج درباره بیماری استئوکندریت دیسکان

منبع:
ncbi
mayoclinic
hopkinsmedicine

نظرات

علیرضا رستمی (ورزشکار آماتور):

“من به دلیل دردهای مکرر آرنج به دکتر کامرانی مراجعه کردم. ایشان با تشخیص دقیق استئوکندریت دیسکان و انجام جراحی آرتروسکوپی، قطعه جدا شده را تثبیت کردند. الان بعد از گذشت ۶ ماه و گذراندن دوره فیزیوتراپی، دوباره تمریناتم را شروع کرده‌ام و خبری از قفل شدن مفصل نیست.”

مریم سعادتی (مادر یک نوجوان):

“پسرم در زانو احساس درد و صدای کلیک داشت. دکتر کامرانی با حوصله عکس‌ها را بررسی کردند و توضیح دادند که چون سن پسرم کم است، با استراحت و بریس درمان می‌شود. خوشبختانه بدون جراحی و با پیگیری‌های ایشان، پسرم بعد از چند ماه بهبودی کامل پیدا کرد.”

حامد ایزدی (بیمار با درگیری مچ پا):

“بعد از چندین بار پیچ خوردگی مچ پا، دچار دردهای شدیدی شده بودم. دکتر کامرانی تشخیص ضایعه استئوکندرال دادند. ایشان با دقت بسیار بالا عمل پیوند غضروف را برای من انجام دادند. نظم کاری و دانش بالای ایشان باعث شد که من بعد از سال‌ها از لنگیدن و درد دائمی نجات پیدا کنم.”