شکستگی کلاویکل (ترقوه) که به عنوان پنجمین شکستگی شایع بدن شناخته میشود و اغلب بر اثر سقوط یا تصادفات ورزشی رخ میدهد، دارای دو قله سنی خطر در نوجوانان و سالمندان (به دلیل پوکی استخوان) است. برخلاف تصور، ۹۰ درصد از این آسیبها به درمانهای محافظهکارانه پاسخ میدهند؛ تثبیت شانه با “اسلینگ” روش طلایی است و بانداژ ۸ لاتین کمتر توصیه میشود. با این حال، در صورت جابجایی قطعات استخوان به اندازه بیش از ۲ سانتیمتر، آسیب به عروق یا اعصاب، و یا در شکستگیهای باز و خردشده، مداخله جراحی (تکنیک ORIF با پلیت و پیچ) یک ضرورت حیاتی است.
جوش خوردن اولیه در بزرگسالان ۳ تا ۶ هفته زمان میبرد، اما بازگشت به فعالیت کامل به ۱۰ تا ۱۲ هفته فیزیوتراپی شانه دقیق برای جلوگیری از خشکی نیاز دارد. عدم توجه به درمان صحیح خطر جوش نخوردن مزمن (Nonunion) را در پی دارد.
فهرست مطالب
فهرست آنچه در ادامه می خوانید…
جایگاه ترقوه در عملکرد اندام فوقانی
ترقوه در دو انتهای خود مفصلسازی میکند: در یک سو با جناغ سینه مفصل جناغی-ترقوهای (Sternoclavicular) و در سوی دیگر با کتف مفصل آکرومیوکلاویکولار (Acromioclavicular) را میسازد. این دو مفصل به همراه خود استخوان، یک اهرم قدرتمند را برای عضلات فراهم میکنند که مسئول حرکات پیچیده و دایرهای شانه است. آسیب به این استخوان یا هریک از مفاصلش، لنگرگاه شانه را از کار میاندازد و عملاً استفاده از بازو را ناممکن یا بسیار دردناک میکند. صدمات بافتهای مجاور در این ناحیه کم است، اما عبور عروق و اعصاب اصلی، اهمیت درمان دقیق را دوچندان میکند.
دو موج سنی خطر
شکستگی ترقوه دو قله سنی دارد که در آنها بیشترین شیوع را نشان میدهد. نوجوانان و جوانان زیر ۲۰ سال به دلیل فعالیتهای پرخطر ورزشی (مانند فوتبال یا تصادفات دوچرخه) در موج اول قرار دارند. پس از آن، شیوع در میانسالی کاهش مییابد و مجدداً در افراد مسن بالای ۷۰ سال به شدت افزایش پیدا میکند. این افزایش ثانویه در افراد مسن، اغلب ناشی از پوکی استخوان (استئوپنی) و کاهش استحکام استخوانی است که باعث میشود حتی یک زمین خوردن ساده روی شانه یا دست کشیده نیز منجر به شکستگی شود. یک گروه دیگر با ریسک بالا، نوزادان هستند که ممکن است در زایمانهای سخت و طبیعی دچار شکستگی ترقوه شوند.
Recovery from a broken collarbone typically takes about 6 to 8 weeks, but may take longer in older adults or complex fractures.”
بهبودی پس از شکستگی ترقوه معمولاً حدود ۶ تا ۸ هفته طول میکشد، اما در سالمندان یا شکستگیهای پیچیده ممکن است طولانیتر شود.
منبع: hopkinsmedicine
علائم و انواع شکستگی
در اغلب موارد، شکستگی ترقوه حاصل یک ضربه مستقیم و قدرتمند است که استخوان را تحت فشار قرار میدهد. شایعترین علل، افتادن روی شانه، افتادن روی بازوی کشیده و تصادفات رانندگی هستند. آگاهی از علائم کلیدی برای مراجعه به موقع و جلوگیری از عوارض احتمالی حیاتی است. علائم کلاسیک شکستگی ترقوه تقریباً در تمام سنین مشابه هستند و بیمار با این علائم بلافاصله متوجه آسیب میشود:
- درد شدید: به خصوص هنگام تلاش برای حرکت دادن بازو. بیمار اغلب بازوی آسیبدیده را با دست سالم خود حمایت میکند تا از آویزان شدن آن جلوگیری کند.
- تورم و کبودی: در اطراف محل شکستگی و حساسیت شدید به لمس.
- افتادگی شانه: شانه آسیبدیده به دلیل عدم حمایت ساختاری، معمولاً به سمت پایین و جلو آویزان میشود.
- صدای ساییدن استخوان (کرپیتوس): شنیدن یا احساس صدای “تق تق” یا “ساییده شدن” هنگام تلاش برای حرکت دادن شانه، که نشاندهنده حرکت انتهای شکستهشده استخوانها روی یکدیگر است.
- برآمدگی واضح: در مواردی که استخوان جابهجا شده است، یک برآمدگی واضح در زیر پوست قابل مشاهده و لمس است.
انواع شکستگی
پزشکان شکستگیهای ترقوه را بر اساس محل وقوع (یک سوم میانی، انتهایی یا داخلی) و شدت جابجایی دستهبندی میکنند. حدود ۸۰ درصد از شکستگیها در یک سوم میانی استخوان رخ میدهند. نوع شکستگی، مهمترین عامل تعیینکننده برای انتخاب پروتکل درمانی است.
| نوع شکستگی | محل | نکته درمانی |
|---|---|---|
| میانی | وسط ترقوه (شایعترین) | اغلب اسلینگ؛ جابجایی زیاد |
| انتهایی | نزدیک مفصل شانه | گاهی نیاز به جراحی |
| داخلی | نزدیک جناغ سینه | نادر؛ تشخیص دشوارتر |
| سبزچوبی | مخصوص کودکان | درمان غیرجراحی |
| باز | استخوان از پوست بیرون | اورژانس و جراحی فوری |
مسیر تشخیص دقیق
تشخیص شکستگی ترقوه معمولاً با معاینه ساده ممکن است، اما تعیین جزئیات آن برای انتخاب پروتکل درمانی مناسب، نیازمند تصویربرداری پیشرفته است.
شرح حال و معاینه بالینی
پزشک ارتوپد ابتدا با گرفتن شرح حال دقیق از نحوه آسیب، شروع میکند. در معاینه فیزیکی، علاوه بر لمس و بررسی برآمدگی، پزشک به طور ویژه به سلامت عروق و اعصاب زیرین توجه میکند. بررسی نبض بازو و دست و توانایی بیمار برای حرکت دادن انگشتان، به پزشک این اطمینان را میدهد که شکستگی باعث صدمه عناصر عروقی یا اعصاب نشده است. این بررسی از حیاتیترین مراحل تشخیص است.
رادیوگرافی استاندارد همیشه کافی نیست!
تصویربرداری با اشعه ایکس (X-Ray) برای تأیید شکستگی و تعیین محل آن الزامی است. با این حال، در موارد زیر، پزشک ممکن است تصاویر تکمیلی درخواست کند:
- شکستگیهای خرد شده: برای مشاهده دقیق تعداد قطعات استخوانی و برنامهریزی جراحی، سیتی اسکن اطلاعات سهبعدی بهتری ارائه میدهد.
- شکستگیهای نزدیک مفصل: شکستگیهایی که به مفاصل انتهایی ترقوه (مانند مفصل آکرومیوکلاویکولار) نزدیک هستند، نیاز به CT دارند.
- شک به آسیب عروقی: در شرایط بسیار نادر که احتمال پارگی عروق وجود دارد، ممکن است تصویربرداری تخصصیتر مانند آرتریوگرافی انجام شود.
درمان بدون جراحی
خبر خوب این است که حدود ۹۰ درصد از شکستگیهای ترقوه بدون نیاز به جراحی و با استفاده از روشهای محافظهکارانه (غیرجراحی) به خوبی جوش میخورند. این نوع درمان برای شکستگیهای با جابجایی کم، یا شکستگیهای سبز چوبی در کودکان، بهترین گزینه است.
مقایسه اسلینگ و بانداژ هشت لاتین
هدف از درمان غیرجراحی، بیحرکت نگه داشتن شانه و بازو است تا استخوانهای شکسته بتوانند در موقعیت مناسب خود جوش بخورند. این تثبیت با استفاده از شانه آویز ساده (Sling) یا بانداژهای ۸ لاتین (Figure-of-eight brace) انجام میشود.
- بانداژ ۸ لاتین: این بانداژ برای کشیدن شانهها به عقب و حفظ جااندازی طراحی شده بود، اما امروزه مشخص شده که اغلب به اندازه شانه آویز ساده در حفظ جااندازی مؤثر نیست و میتواند برای بیمار بسیار آزاردهنده باشد.
- شانه آویز (اسلینگ): در حال حاضر، رایجترین و راحتترین روش درمانی است که به خوبی از وزن دست حمایت کرده و از حرکات ناخواسته جلوگیری میکند.
پروتکل مدیریت درد در فاز حاد
مدیریت درد در هفتههای اول بسیار حیاتی است. استفاده منظم از داروهای مسکن و ضدالتهابی طبق دستور پزشک توصیه میشود. همچنین، استفاده از یخ (هر بار ۱۵ تا ۲۰ دقیقه) در ناحیه آسیبدیده، علاوه بر کاهش درد، به کنترل تورم نیز کمک میکند.
موارد ضروری جراحی
در موارد خاص و پیچیده، درمان غیرجراحی ممکن است منجر به عوارضی نظیر بدجوش خوردن یا جوش نخوردن شود. در این شرایط، جراحی به عنوان مطمئنترین راه برای بازیابی عملکرد کامل شانه پیشنهاد میگردد.
مهمترین دلایلی که نیاز به عمل جراحی را ایجاب میکنند، شامل موارد زیر است:
- جابجایی شدید یا کوتاهی بیش از ۲ سانتیمتر: اگر قطعات استخوانی بیش از ۲ سانتیمتر از هم فاصله گرفته باشند یا باعث کوتاهی استخوان شده باشند، جراحی ضروری است.
- آسیب به عناصر حیاتی: شکستگی که به عروق خونی یا اعصاب زیرین فشار وارد کرده یا آنها را پاره کرده باشد، یک وضعیت اورژانسی است.
- شکستگیهای باز و خرد شده: شکستگیهایی که خردشدگی زیاد دارند و یا پوست را پاره کردهاند، نیازمند تثبیت جراحی هستند.
- شکستگیهای متعدد اندام: وجود شکستگیهای دیگر در همان اندام.
تکنیک ORIF: جااندازی باز با پلیت و پیچ
رایجترین روش جراحی، جااندازی باز و تثبیت داخلی (Open Reduction Internal Fixation – ORIF) نام دارد. در این فرآیند، جراح شانه پس از ایجاد برش، قطعات شکسته را به محل اولیه خود بازمیگرداند و آنها را با استفاده از صفحات (Plates) و پیچها (Screws) در جای صحیح ثابت میکند. این صفحات معمولاً از جنس تیتانیوم هستند و وظیفه دارند که استخوان را تا زمان جوش خوردن کامل، پایدار نگه دارند.
مراحل بهبودی و توانبخشی
زمان بهبودی شکستگی ترقوه مستقیماً به سن بیمار و نوع درمان بستگی دارد. مهم است که بیمار پس از فاز تثبیت، مسیر توانبخشی را جدی بگیرد.
| گروه سنی | نوع درمان | مدت زمان جوش خوردن اولیه | زمان بازگشت کامل به فعالیت |
|---|---|---|---|
| کودکان | درمان غیرجراحی (اسلینگ، بانداژ ۸ لاتین) | ۲ تا ۴ هفته | ۴ تا ۶ هفته |
| بزرگسالان | درمان غیرجراحی (اسلینگ) | ۶ تا ۸ هفته | ۱۰ تا ۱۲ هفته |
| بزرگسالان | جراحی (ORIF با پلیت و پیچ) | ۶ تا ۸ هفته | ۱۲ تا ۱۴ هفته |
| سالمندان (با استئوپنی) | معمولاً درمان محافظهکارانه، مراقبت ویژه | طولانیتر، ممکن است تا ۱۰ هفته | طولانیتر، نیاز به فیزیوتراپی طولانی |
- کودکان: به دلیل ظرفیت بالای استخوانسازی، جوش خوردن اولیه میتواند تنها ۲ تا ۴ هفته زمان ببرد.
- بزرگسالان: جوش خوردن اولیه معمولاً در ۳ تا ۶ هفته رخ میدهد. اما بازگشت به فعالیتهای سنگین و ورزشی (مانند ورزشهای پربرخورد) به تثبیت قویتری نیاز دارد و ممکن است ۱۰ تا ۱۲ هفته تا ۴ ماه طول بکشد تا استحکام استخوان کاملاً بازیابی شود.
نقش فیزیوتراپی در جلوگیری از خشکی شانه
پس از اتمام دوره بیحرکتی اولیه (چه با جراحی و چه بدون آن)، فیزیوتراپی آغاز میشودالبته این روش برای درمان آرتروزشانه مناسب است. بیحرکتی طولانی مدت میتواند منجر به سفتی (خشکی) شانه و از دست دادن دامنه حرکتی شود. برنامه توانبخشی که توسط فیزیوتراپیست طراحی میشود، ابتدا بر بازیابی دامنه حرکتی غیرفعال و سپس بر تقویت عضلات شانه و بازو تمرکز دارد تا قدرت و پایداری شانه به طور کامل بازگردد.
عوارض دیررس
اگرچه نرخ موفقیت درمان ترقوه بالاست، اما در ۵ تا ۱۰ درصد موارد شکستگیهای با جابجایی شدید، ممکن است استخوان جوش نخورد (Nonunion) که این امر باعث درد مزمن میشود و نیاز به جراحی ترمیمی (پیوند استخوان) دارد. در موارد دیگر، استخوان در موقعیت نادرستی جوش میخورد (Malunion) که میتواند منجر به کجشکلی و محدودیت حرکتی شود.
سوالات رایج درباره شکستگی ترقوه
آیا سیگار کشیدن روی زمان جوش خوردن ترقوه اثر دارد؟
بله، نیکوتین خونرسانی استخوان را کم میکند و میتواند بهبودی را چند هفته به تأخیر بیندازد.
آیا درد بعد از جوش خوردن طبیعی است؟
درد خفیف تا چند هفته طبیعی است، اما درد مداوم میتواند نشانه خشکی شانه یا بدجوشخوردن باشد.
خوابیدن به پهلوی آسیبدیده چه زمانی مجاز است؟
معمولاً بعد از ۶ تا ۸ هفته و فقط در صورت نبود درد.
آیا هوای سرد یا تغییرات آبوهوا روی بهبودی اثر دارد؟
روی جوش خوردن اثر مستقیم ندارد، اما میتواند درد و خشکی را بیشتر حسپذیر کند.
آیا مصرف کلسیم به تنهایی کافی است؟
خیر، ویتامین D، پروتئین و تحرک کنترلشده نقش مهمتری دارند.
